Köklere Dönüşün Modernite ile İmtihanı

Modernite, insanı tarihin yükünden kurtarmayı vaat etti. Ancak bu özgürleşme vaadi, paradoksal biçimde, bir köksüzleşme riskini de beraberinde getirdi. İlerleme fikrinin büyüsüne kapılan modern bilinç, geçmişi çoğu zaman aşılması gereken bir eşik olarak gördü. Oysa erken dönemde bu gerilimi fark eden isimlerden biri olan T. S. Eliot, geleneği statik bir miras değil, yaşayan bir bilinç olarak tanımlar: “Gelenek miras alınmaz; büyük bir emekle kazanılır.” Eliot’un işaret ettiği husus, geleneğin nostaljik bir sığınak değil, sürekli yeniden kurulan bir ilişki alanı olduğudur.

Bu noktada kök, müzelik bir eşya değil; bugünü anlamlandırma imkânı sunan bir hafıza biçimidir. Modern insan, geleneği olduğu gibi taşımak yerine onunla eleştirel ve yaratıcı bir temas kurmak zorundadır. Aksi hâlde iki uç arasında savrulur: Ya geçmişi romantize ederek bugünü ıskalar ya da bugünün hızına kapılarak hafızasını yitirir. Geleneğin donması da, kopması da aynı ölçüde yıkıcıdır.

 Türk düşünce ve edebiyatında bu gerilim belki de en berrak biçimde Ahmet Hamdi Tanpınar’da görünür. Tanpınar’ın “Ne içindeyim zamanın / Ne de büsbütün dışında” dizeleri, modern Türk öznenin eşikte kalmış bilincini kristalize eder. Burada mesele bir medeniyet tercihini sloganlaştırmak değil, süreklilik fikrini diri tutmaktır. Tanpınar’ın aradığı şey, geçmişle bugün arasında estetik ve zihnî bir terkip kurabilmektir. Onun roman ve denemelerinde zaman, lineer bir akış değil; katmanlı bir hafıza alanıdır. Moderniteyle imtihan tam da burada yaşanır:

Süreklilik kaybolduğunda kimlik dağılır; süreklilik katılaştığında ise hayat donar. Modern çağın bu kopuşunu ontolojik bir düzlemde ele alan Martin Heidegger, insanın dünyayla ilişkisinin teknik akıl tarafından kuşatıldığını söyler. “Tekniğin özü teknik değildir” derken kastettiği, modernitenin yalnızca araçsal bir ilerleme değil, bir varlık tasavvuru olduğudur. Bu tasavvurda dünya, üzerinde mesken tutulacak bir yer olmaktan çıkar; hesaplanacak ve tüketilecek bir kaynağa indirgenir. Köklere dönüş bu bağlamda romantik bir mazi özlemi değil, varlıkla daha sahici bir temas kurma çabasıdır. İnsan, ancak anlamın kök saldığı bir dünyada gerçekten yerleşebilir.

Türk şiirinde bu ontolojik arayışın metafizik boyutunu güçlü biçimde dile getiren isimlerden biri Sezai Karakoç’tur. Karakoç’un “diriliş” düşüncesi, moderniteye karşı edilgen bir savunma değil, kurucu bir hamledir. Ona göre kök, geçmişte donmuş bir tortu değil; geleceği besleyen canlı bir kaynaktır. Diriliş, hem hafızayı hem de umudu aynı anda diri tutma çabasıdır. Bu yönüyle moderniteyle imtihan, bir geri çekilme değil; anlamı yeniden inşa etme teşebbüsüdür. Buna karşılık İsmet Özel’de yerlilik daha sert bir direniş tonuyla belirir.

 Özel’in şiir ve düşüncesinde modern dünya, insanı kendi hakikatinden koparan bir düzen olarak görünür. Özel’in farklı zamanlardaki kimi zaman birbiriyle çelişiyormuş gibi görünen çıkışları yalnızca bir inanç beyanı değil; modern kimlik parçalanmasına karşı bütünlüklü bir varoluş iddiasıdır. Onun tavrı, köklere dönüşü estetik bir nostalji olmaktan çıkarıp ahlâkî ve siyasî bir tercih alanına taşır. Bu anlamda kök, bir kültürel süs değil; taraf olma cesaretidir.

Bugün köklere dönüş söylemi zaman zaman sloganlaşma tehlikesi taşır. Gelenek, içi boşaltılmış bir retoriğe dönüştüğünde, modernitenin hızına eklemlenmiş bir dekor olmaktan öteye gidemez. Oysa sahici dönüş, biçimsel tekrarlarla değil; anlamın yeniden keşfiyle mümkündür. Kökleri taşımak, onları dondurmak değil; onlarla düşünmeyi sürdürmektir.

Son tahlilde köklere dönüşün modernite ile imtihanı, insanın kendisiyle imtihanıdır. Geçmiş ile gelecek arasında kurulan her sahici köprü, kişiyi hem tarihe hem zamana yerleştirir. Bu köprü kurulduğunda modernlik bir kopuş değil, sürekliliğin yeni bir evresi hâline gelir. Ve belki de o zaman insan, hız çağının ortasında, yalnızca nereden geldiğini değil; nereye doğru yürüdüğünü de hatırlayabilir.